Lối vào tham quan hệ thống cống Paris, Pháp. © Traumrune / Wikimedia Commons / CC BY 3.0
Thùy Dương|Bùi Uyên
Đến Paris, đi giữa những đại lộ thênh thang hay ngơ phố xinh xắn, ngắm nh́n những toà nhà cổ kính, du khách không khỏi ấn tượng về kiến trúc và cảnh sắc đậm phong cách riêng của thủ đô nước Pháp. Nhưng ít ai biết được, ngay dưới chân ḿnh, nền móng của thành phố cũng bao bọc những di sản đô thị độc đáo, và ẩn chứa những câu chuyện lịch sử thú vị.

Ngay cả khi du khách lạc vào mê cung của các lối đi dẫn vào các tuyến tàu điện ngầm, cũng khó có thể h́nh dung ḿnh đang len lỏi như một chú kiến, trong 1 phần rất nhỏ tầng tầng, lớp lớp những công tŕnh ngầm chồng chéo dưới ḷng đất. Người ta thường ví von mặt cắt Paris như một miếng phô-mai chi chít những khoảng rỗng, tưởng chừng như mê cung nhưng thực ra là được tổ chức và hoạch định bài bản, trong số đó không thể không kể đến hệ thống cống ngầm khoảng 2.500km - dài tương đương đường bay Paris - Matxcơva hoặc Paris - Istanbul.
Cống ngầm phát triển nhờ … đại dịch
Hệ thống cống ngầm Paris có từ bao giờ và được xây dựng như thế nào ? Trả lời RFI Việt ngữ ngày 31/03/2021, chị Bùi Uyên, kiến trúc sư về quy hoạch đô thị tại Paris, cho biết :
« Cho dù những đường cống ngầm đầu tiên ở Paris được ghi nhận do người La Mă xây dựng từ thời Cổ Đại, nhưng phải đến tận giữa thế kỷ 19 th́ cống ngầm mới đặc biệt phát triển một cách có hệ thống, trên quy mô toàn thành phố. Ngày nay, mạng lưới cống ngầm đồ sộ của Paris không chỉ có hệ thống thoát nước, mà c̣n có nhiều đường ống kỹ thuật đô thị hiện đại.


Những di chỉ cống ngầm ṿm đá kiên cố được t́m thấy phía dưới nhà tắm nước nóng Cluny, đại lộ Saint-Michel, dường như đă bị « lăng quên », hoặc không được tiếp tục sử dụng trong thời kỳ Trung Đại. Trong suốt nhiều thế kỷ, hệ thống thoát nước của Paris hoàn toàn lộ thiên, với những rănh nước nằm giữa trục đường. Thành phố thời kỳ đó được miêu tả là mất vệ sinh, đường phố ẩm ướt v́ mọi nước thải sinh hoạt được đổ ra mặt đường, trôi theo rănh nước, rồi chảy theo đường dốc địa h́nh dẫn về sông Seine ở trung tâm, theo ḍng nước Ménilmontant phía Đông Bắc, hoặc nhánh sông Briève ở phía Nam.
Dần dần, từ thế kỷ 14, những cống ngầm đầu tiên được xây dựng dưới một số đoạn phố. Vào thế kỷ 18, các cống lộ thiên được che phủ để mở những đại lộ lớn hơn. Một số kênh đào lớn được xây thêm, dẫn nước thải đổ ra sông. Nhưng đến tận đầu thế kỷ 19, toàn bộ Paris mới có chưa tới 50km đường cống (so với 2.500km hiện nay), và hệ thống cống vẫn không được bảo tŕ tốt, nước thải vẫn chưa được lọc xử lư trước khi đổ ra sông Seine làm t́nh trạng ô nhiễm ngày càng trầm trọng.
Phải chờ đến năm 1832, dịch tả hoành hành ở Paris mới tạo một cú hích lớn, chính quyền Napoleon Đệ Tam mới ư thức được sự cấp bách của vấn đề vệ sinh môi trường sống, đ̣i hỏi phải xây dựng hệ thống cống ngầm quy mô toàn diện.
Từ đó, việc thiết kế các rănh thoát nước trũng giữa ḷng đường bị xoá bỏ, thay vào đó là chuyển hướng thoát nước về hai bên lề đường. Nước thoát mặt đường được dẫn về các cống ngầm, giữ cho mặt đường khô ráo, không c̣n tù đọng nước gây ô nhiễm và lây lan dịch bệnh. Cũng chính mối lo ngại về vệ sinh dẫn đến sự ra đời của bộ luật năm 1850 về đảm bảo vệ sinh môi trường nhà ở đạt tiêu chuẩn - được coi là bộ luật quy hoạch đầu tiên của Pháp ».
Mạng lưới kỹ thuật ngầm đô thị - viễn kiến đi trước thời đại của Haussmann
Trọng trách tái thiết quy hoạch đô thị, trong đó có thiết kế hệ thống cống ngầm Paris, được đặt dưới sự chủ tŕ của Nam tước Haussmann - người đóng vai tṛ như kiến trúc sư trưởng của đại công trường kiến tạo bộ mặt và cả nền móng Paris hiện đại mà người Paris được thừa hưởng cho đến ngày nay.
Kiến trúc sư Bùi Uyên trích dẫn ghi chép đầu tiên nam tước Haussmann gửi đến Hội đồng thành phố (năm 1854) về tư duy hoạch định của ông : « Hệ thống ngầm dưới ḷng đất, bộ phận của đô thị lớn, vận hành như các cơ quan trong cơ thể con người ; nước sạch và mát, ánh sáng và năng lượng đều lưu thông trong đó như những luồng chảy đa dạng mà sự vận hành và bảo dưỡng nó phục vụ cho sự sống (…) đảm bảo y tế cộng đồng mà không làm rối loạn trật tự đô thị và không làm ảnh hưởng đến vẻ đẹp bề ngoài của nó. »
Sau nhiều kết quả khảo sát và nghiên cứu hệ thống cống ngầm Londre và một vài thành phố của Anh để t́m ra những nhược điểm cần tránh, Haussmann lựa chọn tư duy hệ thống này từ h́nh mẫu của đế chế Roma, nhưng với sự hiện đại hoá, kỹ thuật và quy mô của thời cách mạng công nghiệp lúc bấy giờ. Kiến trúc sư Bùi Uyên giải thích thêm về ư tưởng của Haussmann :
« Ư tưởng thiết kế đầy tham vọng, thời bấy giờ được cho là ảo tưởng, thậm chí c̣n được so sánh với mô h́nh đô thị lư tưởng thời tương lai của Jules Verne ! Không chỉ dừng ở mục tiêu thoát nước và chất thải cho toàn thủ đô, Haussmann c̣n muốn tận dụng mạng lưới này, kiến tạo cùng lúc mạng lưới đường điện, khí đốt, cấp nước, phân tách các hệ thống nước rửa đường, nước thải công nghiệp, sinh hoạt, nước mưa. Những đường cống ngầm với sức chứa lớn, c̣n nhằm mục đích đưa mạng lưới kỹ thuật đến các vùng đất có nguy cơ ngập lụt một cách an toàn hơn, để có thể mở rộng các vùng đất có thể xây dựng được, mở rộng các khu vực mới cho đô thị hoá.
Như vậy, việc thiết kế lại mạng lưới cống ngầm không tách rời độc lập, mà nằm trong một tầm nh́n tổng thể của quy hoạch toàn thành phố Paris, nhằm xây dựng nền móng hạ tầng bài bản, vững chắc.
Sáng tạo vượt bậc trong thiết kế
Về kỹ thuật, người có công lớn nhất để hiện thực hoá thành công tầm nh́n chiến lược của Haussmann, là kỹ sư trưởng Eugène Belgrand, được mệnh danh là « cha đẻ của hệ thống cống ngầm Paris ». Ông đă đề xuất những giải pháp kỹ thuật hiện đại đầy tính đột phá, khai thác hiệu quả nhất các mạng lưới ngầm, kế thừa thành tựu của các ngành công nghiệp phát triển vượt bậc thời bấy giờ. Cụ thể, kỹ sư tài ba này đề xuất đưa kỹ thuật của ngành hoả xa vào vận hành trong hệ thống cống ngầm, bằng cách thiết kế hệ thống đường ray bám vào thành cống, trên đó chạy các toa xe g̣ong nhỏ, có lắp hệ thống gạn lọc nước.
Để vừa đảm bảo tính thẩm mỹ và công năng, Belgrand c̣n sử dụng một ban thiết kế mỹ thuật trong nhóm làm việc, phân loại và thiết kế 12-14 mẫu cống có kích thước, độ dày, h́nh dạng khác nhau, tương ứng với các độ rộng của đường và dung lượng nước thu gom trên từng tuyến phố. Kích thước cống c̣n được tính toán để vận hành không chỉ trong điều kiện thoát nước b́nh thường mà cả trong những điều kiện lưu lượng nước đặc biệt. Hệ thống chiếu sáng cũng được thiết kế theo cách vận hành của hệ thống hoả xa.
Ngoài ra, các ống cống đều đủ lớn để nhân viên vận hành cống ngầm đi lại được men bờ ke. Trong các đường ống lớn nhất, ngoài đường kè hai bên để đi lại, các đường ray cho tàu lọc nước lưu thông, có hệ thống dẫn nước sạch, đường ống điện, điện thoại, gaz, và sau này hệ thống sưởi và điều hoà đô thị cũng được gắn trên phía ṿm cao của cống.
Những đặc tính và sự phân loại quản lư chi tiết này là những điểm ưu việt của hệ thống cống ngầm Paris so với mạng lưới ra đời trước đó của các thành phố nước Anh. Mạng lưới này được thiết kế không những để lưu chuyển và chứa các hạ tầng kỹ thuật, mà c̣n có các trạm lọc nước với kỹ thuật tân tiến, được thiết kế ở các đầu trục lớn, trước khi đổ nước đă được lọc sạch, vào sông Seine. Kể từ đây, ḍng sông chảy xuyên thủ đô mới được giải thoát khỏi t́nh trạng ô nhiễm trầm trọng suốt nhiều thế kỷ. »
Trở ngại khi đưa vào ứng dụng rộng khắp
Những tư tưởng đột phá mang tính cách mạng, cho dù được khen ngợi như mẫu h́nh lư tưởng của mạng lưới hạ tầng kỹ thuật trong tương lai, nhưng lại không dễ dàng đi vào ứng dụng tại thời điểm đó, vấp phải nhiều nghi ngờ, phản ứng chống đối, chỉ trích, cả về tính khả thi, tài chính và mô h́nh quản lư. Bởi v́, theo tiến sĩ Bùi Uyên, để có thể quản lư và vận hành hệ thống ngầm tiên tiến nhảy vọt này, việc phối hợp, thậm chí sáp nhập các các cơ quan điều hành, vốn trước đó độc lập, là không thể tránh khỏi. Như vậy, việc kiến thiết hệ thống hạ tầng đô thị ngầm này đ̣i hỏi cải cách cả một bộ máy vận hành quản lư đô thị. Tham vọng áp dụng được cho các thành phố khác cũng gặp nhiều trở ngại tại địa phương với nhiều lư do từ tổ chức vận hành đến điều kiện và quy mô hạ tầng hiện có.
Không những thế, việc kết nối các toà nhà vào hệ thống cống c̣n gặp phải sự không hợp tác, chống đối của phần lớn các chủ toà nhà, do lo sợ phải tốn thêm chi phí lắp đặt hệ thống xả thải. Phải đến khi một điều luật bắt buộc ra đời, dần dần các toà nhà Paris mới thực sự kết nối vào hệ thống. Và tính hiệu quả của nó đă được chứng minh cho đến ngày nay.
Bảo tàng cống ngầm - độc đáo « bản sao » Paris dưới ḷng đất
Có thể nói, nhăn quang đi trước thời đại của Haussmann, kết hợp với bộ óc tài năng của kỹ sư Belgrand, đă sản sinh ra hệ thống cống ngầm Paris hiện đại, vận hành khoa học, hiện đại và mang tính tiên phong cho ngành quản lư hạ tầng ngầm đô thị. Như Haussmann đă tự hào khẳng định : « Như thế, tất cả được lắp đặt, kiểm tra và sửa chữa mà không cần dịch chuyển 1 viên gạch lát đường ». Dù khi mới ra đời, gặp nhiều chỉ trích, hoài nghi và cản trở khi đưa vào ứng dụng, nhưng tính hiệu quả của nó đă được chứng minh rơ nét trong quá tŕnh vận hành và phát triển của thủ đô Paris.
Hơn 1 thế kỷ sau, cả người dân Pháp và cả khách thăm quan vẫn không khỏi ngưỡng mộ khi t́m hiểu hệ thống qua tư liệu, hay sinh động hơn, bằng cách đến thăm bào tàng Cống ngầm Paris (Musée des Egouts de Paris) sát bên cây cầu Alma. Mỗi năm, có đến 100.000 khách đến thăm bảo tàng nằm ở độ sâu 5m dưới ḷng đất, để khám phá hệ thống cống ngầm vốn được mệnh danh là « một thành phố trong ḷng thành phố ». Chính Nam tước Hausmann - tỉnh trưởng Paris - là người có sáng kiến mở cửa một phần hệ thống cống ngấm cho công chúng ngay từ năm năm 1867.
Thực ra, ngay từ khi giao nhiệm vụ thiết kế hệ thống cống ngầm cho kỹ sư Belgrand, tỉnh trưởng Paris Hausmann đă đề ra một yêu cầu : Hệ thống cống ngầm có thể tham quan được. Cho đến nay, đây vẫn là một trong số hiếm hoi hệ thống cống ngầm trên thế giới đón khách tham quan. Ban đầu, du khách được đi thăm hệ thống cống ngầm Paris bằng các toa xe g̣ong (khu vực Sébastopole), sau đó là bằng thuyền (từ nhà thờ Madeleine đến quảng trường Concorde). Nhưng kể từ năm 1975, du khách chỉ được đi bộ trong khoảng 500m đường ống cống ở gần cầu Alma. Kiến trúc sư Bùi Uyên giới thiệu thêm về bảo tàng Cống ngầm Paris :
« Có lẽ điều thú vị nhất đối với du khách khi được xuống thăm bảo tàng, cũng là một phần của hệ thống cống ngầm khổng lồ này, chính là như lạc vào một « bản sao » hay một tấm gương phản chiếu thành phố Paris phía trên kia. Ở đây, ta bắt gặp các biển hiệu mang tên tất cả các tuyến phố, số nhà như một thành phố thứ 2 dưới ḷng đất. Điều này không hề ngẫu nhiên, mà bởi v́ để thuận tiện quản lư và tránh lạc lối trong mê cung, tên mỗi galerie - hành lang, tương ứng với tên con phố ngay phía trên mà cống thu gom nước thải. Và trên các « phố » trong hệ thống cống ngầm, ta cũng sẽ bắt gặp từng số nhà tương ứng với số nhà trên mặt đường.
Những cải tạo một phần cũng giúp bảo tàng thông thoáng hơn, giảm thiểu mùi cống rănh, để du khách dễ chịu khi được thăm quan, t́m hiểu từng bước quy tŕnh lọc nước thải. Qua từng bể chứa khác nhau, từ bước lọc rác thải lớn, lọc mỡ, đến lắng bùn tự nhiên, rồi mới chuyển dẫn đi theo đường ống đến các trạm lọc nước trước khi đổ ra sông. Chỉ trong ṿng 1 giờ tham quan, khách viếng thăm đă đủ như đi trong huyết mạch nắm giữ sự vận hành sống c̣n của cả đại đô thị như Paris, khi quan sát các hệ thống đường ống kỹ thuật thiết yếu khác cũng được quy tụ tại đây.
Ngay cả không quá ham mê đọc những thông tin chi tiết về lịch sử hay ngắm nh́n các mô h́nh, vật trưng bày, du khách có thể rảo bước trong 500m cống ngầm, thăm những ngóc ngách ẩm ướt, dưới những ṿm cuốn chỉ vừa tầm cao, để h́nh dung lại những đoạn miêu tả cảnh trốn chạy khó quên khi Jean Valjean cứu Marius bằng đường cống ngầm, trong tác phẩm « Những người khốn khổ » của đại văn hào Victor Hugo. Chính chuyến tham quan những cống ngầm ẩm ướt, âm u và tối tăm trước khi hệ thống được cải tạo đă tạo chất liệu cho văn hào Victor Hugo miêu tả sống động và chân thực không khí đặc biệt nơi đây ».
Bảo tàng Cống ngầm Paris đóng cửa từ năm 2018 để tu sửa, dự kiến đón khách thăm quan trở lại vào năm 2020 nhưng đă phải hoăn lại. Sau này, khi dịch lắng dịu, leo 42 bậc cầu thang xuống hệ thống cống ngầm Paris sẽ là cơ hội thú vị để khách thăm quan chiêm ngưỡng tận mắt thành tựu to lớn, mang tính bước ngoặt, có được của thế hệ trước, rút ra cũng từ sau một đại dịch cách nay gần 2 thế kỷ, để lạc quan nghĩ về tương lai tươi sáng sau cơn khủng hoảng nặng nề này.

RFI