Chân dung Bà Huyện Thanh Quan. Ảnh: Nhà xuất bản Kim Đồng

Bà Huyện Thanh Quan sống ở thế kỷ 19, chưa xác định được năm sinh, năm mất. Bà Huyện là nhà thơ nổi tiếng, được coi là nữ sĩ tiêu biểu của nền văn học Việt Nam trung đại.
Thơ bà điêu luyện, chuẩn mực về niêm luật, hàm súc, giàu nhạc điệu. Nhờ vậy mà thời kỳ bà theo chồng vào làm việc ở Huế, bà được vua Minh Mạng sung vào triều làm Cung Trung giáo tập để dạy công chúa và các cung nhân học.

à Huyện Thanh Quan sáng tác không nhiều, hiện c̣n lại gần mười bài thơ, hầu hết bằng chữ nôm, theo thể Đường luật. Trong số đó, nổi tiếng nhất là bài Qua đèo Ngang, được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật.


Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Nhớ nước đau ḷng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh t́nh riêng, ta với ta.



Đèo Ngang thuộc dăy núi Hoành Sơn, một nhánh của dăy núi Trường Sơn, chạy thẳng ra biển, phân chia địa phận hai tỉnh Quảng B́nh và Hà Tĩnh. Qua đèo Ngang được Bà Huyện Thanh Quan sáng tác trên đường đến Phú Xuân nhậm chức của vua Minh Mạng. Bài thơ tả cảnh đèo Ngang lúc xế tà và nói lên nỗi buồn cô đơn, nỗi nhớ nhà của tác giả.


'Chiều hôm nhớ nhà'

Theo sách Giảng văn Văn học Việt Nam (Nhà xuất bản Giáo dục, 1998), Bà Huyện Thanh Quan có một bầu tâm sự không dữ dội mà sâu lắng, triền miên. Dương Quảng Hàm gọi đó là "tâm sự nước nhà". Tâm sự ấy trải rộng bàng bạc khắp thời gian và không gian, thường lắng đọng vào những khoảnh khắc đáng nhớ nhất, gợi buồn, nhất là cảnh trời chiều.
Nếu như ở bài Qua đèo Ngang, buổi chiều là "Bước tới đèo Ngang bóng xế tà", th́ trong Chiều hôm nhớ nhà, đó là "Chiều trời bảng lảng bóng hoàng hôn":


Chiều trời bảng lảng bóng hoàng hôn,
Tiếng ốc xa đưa lẩn trống đồn.
Gác mái, ngư ông về viễn phố,
Gơ sừng, mục tử lại cô thôn.
Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi,
Dặm liễu sương sa khách bước dồn.
Kẻ chốn trang đài, người lữ thứ,
Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn.



Thời gian và không gian của tác phẩm được xác định, đúng như lời nhận xét của Ngô Tất Tố trong Thi văn b́nh chú (Nhà xuất bản Tân Dân, Hà Nội, 1942): "Từ câu đầu đến câu thứ sáu hợp lại có thể thành một bức tranh về cảnh trời chiều trong một khúc đường trên sông". Bà Huyện Thanh Quan không chỉ vận dụng sắc màu mà c̣n ghi nhận cả âm thanh để dựng lên một buổi chiều lặng lẽ, lắng đọng có dư vang.


Bà Huyện Thanh Quan đă phác thảo bức tranh trời chiều để kư gửi tâm sự của ḿnh. Tác giả nói "viễn phố", "cô thôn" để nhấn mạnh sự hiu quạnh. H́nh ảnh "chim bay mỏi", "khách bước dồn" nhắc đến nỗi buồn vắng mênh mông, vô tận.